Wat de SBR-richtlijn A is
De SBR Trillingsrichtlijn deel A, Schade aan bouwwerken, uit november 2017 beschrijft hoe je trillingen door bouw- en sloopwerk meet en beoordeelt. De richtlijn noemt geen waarde die overal opgaat. Hij geeft een rekenwijze waarmee je per pand en per werkzaamheid tot een toelaatbare trillingssnelheid komt. Wie vraagt wat de grenswaarde is, krijgt daarom eerst een wedervraag terug: om welk pand gaat het, wat gebeurt er precies, en hoe wordt er gemeten.
Wij werken met deze richtlijn op dijkversterkingen, kadevernieuwingen, rioolvervangingen en herinrichtingen in oude dorps- en stadskernen.
Een overschrijding is nog geen schade
Dit is het hardnekkigste misverstand. Het overschrijden van een grenswaarde leidt in de regel niet direct tot schade. De richtlijn werkt met kansen. Op de grenswaarde zelf is de kans op schade aan metselwerk ongeveer een procent. Die kans loopt pas noemenswaardig op bij een veelvoud van die waarde, en ook dan gaat het eerst om cosmetische schade en pas daarna om schade aan de draagconstructie.
Daarom beoordelen wij elke overschrijding in context. Hoort de piek bij het werk of bij een passerende vrachtwagen? Hoe lang duurde hij, hoe vaak kwam hij voor, en wat voor pand staat eronder? Die beoordeling is iets anders dan de melding zelf, en die scheiding voorkomt dat een werk onnodig stilvalt.
Waaruit de grenswaarde wordt opgebouwd
De richtlijn begint bij een karakteristieke grenswaarde die hoort bij de constructiewijze en bij de frequentie van de trilling. Die waarde wordt vervolgens gecorrigeerd. Vier dingen bepalen samen waar je uitkomt.
Ten eerste de categorie van het bouwwerk. Categorie 1 is gewapend beton en hout in goede staat, en ook draagconstructies van metselwerk die geen gebouw zijn, zoals pijlers van viaducten en kademuren. Categorie 2 is metselwerk in goede staat en niet-dragende onderdelen van brosse steenachtige materialen. De meeste woningen langs een dijk of een straat vallen in categorie 2.
Ten tweede de staat van het pand. Is het een monument, of komt het als trillingsgevoelig uit de checklist in bijlage 5 van de richtlijn, dan geldt een extra toeslag. In een oude kern met panden op staal of op mergel, of met bestaande scheefstand en scheurvorming, komt vrijwel de hele eerste lijn als gevoelig uit die checklist.
Ten derde het type trillingsbron. De richtlijn onderscheidt incidenteel kortdurende, herhaald kortdurende en continue trillingen. Heien, slopen, drukkend aanbrengen van damwanden en passerend bouwverkeer vallen onder herhaald kortdurend. Intrillen met een trilblok en verdichten met een trilplaat vallen onder continu, en daar hoort een zwaardere toeslag bij.
Ten vierde de manier waarop je meet. Die factor verrast de meeste mensen.
Nauwkeuriger meten geeft meer ruimte
De richtlijn kent drie soorten metingen. Een indicatieve meting gebruikt een meetpunt op de draagconstructie. Een beperkte meting gebruikt twee meetpunten recht boven elkaar. Een uitgebreide meting gebruikt meerdere meetpunten in stijve punten van de constructie.
Hoe grover de meting, hoe groter de onzekerheid, en hoe zwaarder de veiligheidstoeslag die daar tegenover staat. Dezelfde trilling kan bij een indicatieve meting dus al een overschrijding zijn en bij een uitgebreide meting ruim binnen de marge vallen. Wij starten meestal indicatief, met een meter per pand. Worden grenswaarden herhaaldelijk bereikt, dan schalen wij op. Niet om de norm op te rekken, maar omdat je dan preciezer weet wat er werkelijk in het pand aankomt.
Plan A, plan B en plan C
Meten heeft pas zin als vooraf vastligt wat er gebeurt als de waarden oplopen. Wij werken daarom met drie niveaus die in het monitoringsplan staan voordat de eerste machine aanrijdt.
Plan A is monitoren zoals afgesproken. Plan B treedt in werking als grenswaarden herhaaldelijk worden bereikt. Dan verandert eerst de werkmethode, bijvoorbeeld damwanden drukken in plaats van trillen, voorboren of fluïderen, en daarna wordt de monitoring opgeschaald met meer trillingsmeters, meer deformatiemetingen of continue sensoren. Plan C is maatwerk per situatie, van het verder beperken of tijdelijk stilleggen van trillingsgevoelig werk tot beschermende maatregelen aan de belending.
Omdat die volgorde vooraf vastligt, hoeft er tijdens de uitvoering niet onderhandeld te worden over wat een melding betekent.
Trillingen zijn maar een van de drie risico’s
Zetting is het tweede. Trillingen kunnen zandlagen verdichten, en een bemaling of een damwand kan de grondwaterstand veranderen. Daarvoor meten wij hoogtes en vervormingen met deformatiemetingen en XYZ-metingen. Daarbij toetsen wij niet alleen de zakking zelf, maar vooral het verschil binnen een gevel. Alleen verschilzetting leidt tot schade. Een hoekverdraaiing kleiner dan een op duizend geldt als schadevrij.
Beschadiging is het derde: schade door direct contact van machines, gereedschap of materiaal, meestal aan erfafscheidingen en gevels pal langs het werk. Daar helpt geen enkele sensor tegen. Dat is precies waarvoor de bouwkundige vooropname bestaat.
Welke richtlijnen wij verder aanhouden
Naast de SBR-richtlijn A werken wij met CUR 223 voor het meten en monitoren van bouwputten, CUR 162 voor construeren met grond en CUR 166 voor damwandconstructies. Voor opnames houden wij de NIVRE-richtlijnen aan en BRL 5024 voor het uitvoeren van bouwkundige opnamen. Bij dijkversterkingen komt daar de monitoringsrichtlijn van het betrokken waterschap bij. Wat dat samen oplevert, leggen wij vast in een monitoringsplan, voorafgegaan door een risicoanalyse.
Hoe die drie risico’s in de praktijk samenkomen, staat beschreven op de pagina over kadevernieuwing en monitoring in de binnenstad.
Veelgestelde vragen
Wat is de grenswaarde voor trillingen bij bouwwerkzaamheden?
Die bestaat niet als een vast getal. De toelaatbare trillingssnelheid volgt uit de constructiewijze van het pand, de frequentie van de trilling, de staat van het pand, het type trillingsbron en de manier waarop er gemeten wordt. Twee woningen naast elkaar kunnen daardoor een verschillende grenswaarde hebben.
Betekent een overschrijding van de grenswaarde dat er schade is?
Nee. Op de grenswaarde zelf is de kans op schade aan metselwerk ongeveer een procent. Een overschrijding is een signaal om de werkwijze te beoordelen, geen vaststelling van schade. Cosmetische schade treedt bovendien eerder op dan schade aan de draagconstructie.
Waarom krijgt een monument een strengere grenswaarde?
Omdat de richtlijn een extra veiligheidstoeslag kent voor panden die monumentaal of trillingsgevoelig zijn. Of een pand daaronder valt, bepaal je met de checklist bouwkundige staat uit bijlage 5 van de richtlijn, niet op gevoel.
Hoeveel trillingsmeters zijn er nodig op een project?
Dat hangt af van het werkvak. Wij hangen doorgaans een meter op een vaste locatie voor het bouwverkeer en verder meters op de maatgevende belendingen, ongeveer om de 25 meter langs het werk. Wordt er over een groter gebied of bij meerdere gevoelige panden gewerkt, dan komen er evenredig meters bij.
Tot hoe ver van het werk moet er gemeten en opgenomen worden?
Dat volgt uit de trillingsprognose en de risicoanalyse en niet uit een vaste afstand. Bij de meest risicovolle werkzaamheden zijn trillingen doorgaans na twintig tot dertig meter uitgedempt tot een niveau waarbij geen schade meer te verwachten is. In de praktijk nemen wij panden op binnen een ruimere zone daaromheen, zodat een melding snel en objectief af te handelen is.
Waar vind ik de richtlijn zelf?
De SBR Trillingsrichtlijn deel A is niet vrij beschikbaar. De richtlijn wordt uitgegeven via CROW. Wij reproduceren de tabellen hier bewust niet. Wil je weten welke waarde voor jouw situatie geldt, dan rekenen wij die voor je uit.